Παινέση Νικολέττα: Ενδοσχολική βία και Νεανική παραβατικότητα: Όταν το «παιχνίδι δύναμης» γίνεται κραυγή βοήθειας

Η ενδοσχολική βία δεν είναι απλώς μια «κακή συμπεριφορά» ενός απείθαρχου παιδιού. Είναι ένα κοινωνικό και ψυχολογικό φαινόμενο που αντανακλά βαθύτερες δυσκολίες των παιδιών και των εφήβων. Η νεανική παραβατικότητα, είτε εκδηλώνεται μέσα στο σχολικό πλαίσιο είτε εκτός αυτού, αποτελεί συχνά σύμπτωμα μιας εσωτερικής σύγκρουσης, μιας έλλειψης ορίων ή μιας σιωπηλής κραυγής για αναγνώριση και κατανόηση.

Ως επαγγελματίες που εργαζόμαστε με παιδιά και οικογένειες, γνωρίζουμε ότι πίσω από κάθε επιθετική συμπεριφορά υπάρχει μια ιστορία.

Τι είναι η ενδοσχολική βία;

Με τον όρο ενδοσχολική βία αναφερόμαστε σε επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές επιθετικότητας – λεκτικής, σωματικής, ψυχολογικής ή και διαδικτυακής – που ασκούνται από έναν ή περισσότερους μαθητές σε κάποιον άλλο. Δεν πρόκειται για μια απλή διαφωνία ή έναν καβγά της στιγμής. Πρόκειται για μια ανισορροπία δύναμης, όπου το θύμα δυσκολεύεται να προστατευθεί.

Οι αιτίες: Γιατί τα παιδιά φτάνουν εκεί;

Η νεανική παραβατικότητα και η ενδοσχολική βία δεν γεννιούνται στο κενό. Διαμορφώνονται μέσα σε ένα πλέγμα παραγόντων:

1. Η εφηβεία ως περίοδος έντασης και αναζήτησης ταυτότητας

Η εφηβεία είναι μια μεταβατική φάση γεμάτη αντιφάσεις. Ο έφηβος δεν είναι πλέον παιδί, αλλά ούτε και ενήλικας. Αναζητά όρια, ταυτότητα και αποδοχή. Η ανάγκη για ένταξη σε μια ομάδα, η επιθυμία επιβεβαίωσης και η παρορμητικότητα της ηλικίας μπορεί να οδηγήσουν σε ριψοκίνδυνες ή επιθετικές συμπεριφορές.

2. Η απουσία σταθερών ορίων

Τα όρια δεν είναι τιμωρία. Είναι ασφάλεια. Όταν τα παιδιά μεγαλώνουν χωρίς σαφή και σταθερά όρια, δυσκολεύονται να κατανοήσουν τις συνέπειες των πράξεών τους.

Συχνά ακούμε: «Δεν ακούει κανέναν». Η αλήθεια είναι ότι ένα παιδί που δεν έχει μάθει να σέβεται όρια, δεν έχει μάθει και να ρυθμίζει τον εαυτό του.

3. Έλλειψη ενσυναίσθησης

Η ενσυναίσθηση δεν είναι αυτονόητη. Διδάσκεται. Όταν ένα παιδί δεν έχει μάθει να αναγνωρίζει και να σέβεται το συναίσθημα του άλλου, η επιθετικότητα γίνεται ευκολότερη. Η φράση «έκανα πλάκα» κρύβει συχνά μια αδυναμία κατανόησης του πόνου που προκαλείται.

4. Έλλειψη αξιών και προτύπων

Οι αξίες – σεβασμός, δικαιοσύνη, υπευθυνότητα – δεν μεταδίδονται μόνο με λόγια, αλλά με στάση ζωής. Όταν το περιβάλλον δεν προσφέρει υγιή πρότυπα ή όταν η βία παρουσιάζεται ως μέσο επιβολής και δύναμης, τα παιδιά εσωτερικεύουν αυτό το μοντέλο.

5. Οικογενειακές δυσκολίες

Συγκρούσεις στο σπίτι, παραμέληση, υπερπροστασία ή ακόμα και κακοποιητικές συμπεριφορές μπορούν να ενισχύσουν την επιθετικότητα. Ένα παιδί που βιώνει βία, συχνά μαθαίνει ότι η βία είναι τρόπος επίλυσης διαφορών.

6. Ψηφιακή επιρροή και κοινωνικά δίκτυα

Η έκθεση σε διαδικτυακή επιθετικότητα, η πίεση για δημοτικότητα και η ανωνυμία ενισχύουν το φαινόμενο. Το cyberbullying έχει πλέον ενσωματωθεί στην καθημερινότητα των εφήβων, συχνά με σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες.

Παραβατικότητα: Αντίδραση ή μήνυμα;

Η νεανική παραβατικότητα δεν είναι πάντα «κακή πρόθεση». Πολλές φορές είναι αντίδραση σε αίσθημα αδικίας, ματαίωσης ή εγκατάλειψης. Ο έφηβος που παραβιάζει κανόνες μπορεί να δοκιμάζει τα όρια του κόσμου, αλλά στην ουσία αναζητά σταθερότητα και αναγνώριση.

Η πρόκληση είναι να δούμε πίσω από τη συμπεριφορά και όχι να μείνουμε μόνο στην τιμωρία.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Μέσα από συζήτηση, παιχνίδι ρόλων και βιωματικές δράσεις.

Όχι αυταρχικά, αλλά σταθερά και συνεπή.

Η κοινή γραμμή αντιμετώπισης είναι καθοριστική.

Προγράμματα συναισθηματικής αγωγής, ομάδες διαχείρισης θυμού και ενδυνάμωση κοινωνικών δεξιοτήτων.

Να μάθουν να μιλούν, να ζητούν βοήθεια και να μη νιώθουν ενοχή.

Ένα συλλογικό στοίχημα

Η ενδοσχολική βία δεν αφορά μόνο το «δύσκολο παιδί». Αφορά την κοινωνία που το διαμορφώνει.

Αν θέλουμε λιγότερη βία, χρειαζόμαστε περισσότερη σύνδεση.

Αν θέλουμε λιγότερη παραβατικότητα, χρειαζόμαστε περισσότερα όρια με αγάπη.

Η πρόληψη ξεκινά από το σπίτι, συνεχίζεται στο σχολείο και ολοκληρώνεται στην κοινότητα.

Κάθε παιδί που εκδηλώνει βία χρειάζεται όρια.

Κάθε παιδί που δέχεται βία χρειάζεται φωνή.

Και κάθε ενήλικας χρειάζεται να θυμάται ότι η στάση του διαμορφώνει το μέλλον.