Πέγκυ Καραμπάτου: Η Κακεντρέχεια που την ονομάζουν «Τραύμα»

Υπάρχουν λέξεις που κάποτε ήταν βαριές, σχεδόν ιερές. Λέξεις που κουβαλούσαν ιστορία, πόνο, σιωπή. Μία από αυτές είναι το «τραύμα». Σήμερα, όμως, μοιάζει να έχει γίνει ένα είδος μόδας· μια ετικέτα που κολλάμε εύκολα πάνω σε κάθε δυσκολία, κάθε σκληρότητα, κάθε κακή συμπεριφορά. Κι όπως όλες οι μόδες, δεν ταιριάζει σε όλους, αλλά πολλοί τη φορούν με άνεση, σαν να τους απαλλάσσει από κάθε ευθύνη.

Όταν το τραύμα γίνεται άλλοθι

Ζούμε σε μια εποχή όπου η ψυχολογία έχει γίνει καθημερινή γλώσσα. Αυτό από μόνο του δεν είναι κακό. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η γλώσσα αυτή χρησιμοποιείται όχι για κατανόηση, αλλά για δικαιολογία. Όταν η κακεντρέχεια, η αγένεια, η σκληρότητα, η αδιαφορία για τον άλλον παρουσιάζονται ως «αναπόφευκτες συνέπειες» ενός δύσκολου παρελθόντος. Το τραύμα μπορεί να εξηγήσει. Δεν μπορεί όμως να νομιμοποιήσει. Η ανθρώπινη ύπαρξη δεν είναι μηχανισμός που αντιδρά αυτόματα στα ερεθίσματα. Είναι πεδίο επιλογών. Και η επιλογή να γίνεις εγωιστής, σκληρός ή κακός, δεν είναι ποτέ μονόδρομος.

Η παγίδα της αυτοθυματοποίησης

Υπάρχει μια λεπτή, σχεδόν αόρατη γραμμή ανάμεσα στην αναγνώριση του πόνου και στη λατρεία του. Όταν κάποιος λέει «είμαι έτσι ή δρω έτσι επειδή έχω τραύματα», συχνά δεν περιγράφει την πραγματικότητα, αλλά περιγράφει μια ταυτότητα που έχει επιλέξει να φορέσει. Μια ταυτότητα που τον προστατεύει από την ευθύνη της αλλαγής.

Η αυτοθυματοποίηση είναι γλυκιά, διότι προσφέρει μια παράξενη άνεση: δεν χρειάζεται να προσπαθήσεις, δεν χρειάζεται να αναμετρηθείς με τον εαυτό σου. Αρκεί να δείξεις το παλιό σου τραύμα σαν ένα πασπαρτού διαβατήριο, που σε περνάει από όλους τους ελέγχους. Μα η ωριμότητα δεν χαρίζεται, κατακτιέται.

Οι άνθρωποι που έγιναν καλύτεροι, όχι χειρότεροι

Υπάρχουν άνθρωποι που κουβαλούν ιστορίες πολύ πιο δύσκολες και σκοτεινές από αυτές που φανταζόμαστε. Κι όμως, αντί να σκληρύνουν, να γίνουν συναισθηματικά αδιάφοροι ή ανάπηροι, έγιναν πιο ανθρώπινοι. Αντί να αφεθούν σε εγωισμό και αδίστακτες συμπεριφορές, έμαθαν να κατανοούν. Αντί να αναπαράγουν τον πόνο, τον μεταμόρφωσαν. Για αυτούς τους ανθρώπους το τραύμα δεν είναι μοίρα, είναι υλικό. Και το υλικό μπορεί να γίνει είτε όπλο, είτε γλυπτό.

Η κοινωνική ανοχή στην τοξικότητα

Η κοινωνία, φοβούμενη να φανεί «αναίσθητη», συχνά διστάζει να θέσει όρια σε όσους επικαλούνται τραύματα. Έτσι, η κακεντρέχεια βρίσκει χώρο να ριζώσει. Η σκληρότητα γίνεται «κατανόηση». Η αγένεια γίνεται «ευαισθησία». Η τοξικότητα γίνεται «προστασία του εαυτού». Και κάπου εκεί, η αλήθεια χάνεται. Δεν είναι έλλειψη ενσυναίσθησης να ζητάς από κάποιον να είναι υπεύθυνος για τον τρόπο που φέρεται. Είναι πράξη σεβασμού και προς εκείνον, και προς εσένα.

Η φιλοσοφία της ευθύνης

Ο Σωκράτης έλεγε πως «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιωθεί». Σήμερα, θα μπορούσαμε να πούμε πως ο ανεξέταστος πόνος δεν αξίζει να καθορίζει τη ζωή μας. Το τραύμα είναι μια πραγματικότητα, αλλά η κακεντρέχεια είναι επιλογή. Η σκληρότητα είναι στάση. Η συμπεριφορά είναι πράξη. Και κάθε πράξη έχει ηθικό βάρος. Η φιλοσοφία δεν μας ζητά να αρνηθούμε τον πόνο μας. Μας ζητά να τον κοιτάξουμε κατάματα και να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε με αυτόν. Θα τον αφήσουμε να μας μικρύνει ή θα τον χρησιμοποιήσουμε για να μεγαλώσουμε;

Η μόδα περνάει μα ο χαρακτήρας μένει

Η μόδα του «τραύματος» θα ξεθωριάσει κάποτε, όπως όλες οι μόδες. Αυτό που θα μείνει όσο μεγαλώνουμε είναι ο τελικός χαρακτήρας μας. Όχι οι δικαιολογίες μας. Όχι οι ετικέτες μας. Και ίσως τότε να θυμηθούμε πως το ποιοι θα είμαστε, είναι χρέος μας η σωστή επιλογή μας. Μια επιλογή που δεν χρειάζεται μόδα για να σταθεί, αλλά μια αλήθεια που πρέπει όμως να ξέρουμε να υποστηρίζουμε. Και αν όπως λέει αγαπημένο λαϊκό άσμα, τον χαρακτήρα μου τον φτιάξανε τα έργα σου, ένσταση…. μπορεί το τραύμα να γράφει μέσα μας, αλλά ξεγράφει όταν μέσω αυτού αποκτάς σοφία και δύναμη.

Πέγκυ Καραμπάτου

Ιδρύτρια ΕΞελίσσω

Φιλόλογος, Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, Συγγραφέας

Instractor Ευεξίας Ογκολογικών Ασθενών