Καρακάνα Χρύσα: Ψυχολογία ή δικαιολογία; Όταν οι ταμπέλες μας βολεύουν

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια ενδιαφέρουσα μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι περιγράφουν τις εμπειρίες τους. Όροι που κάποτε ανήκαν αποκλειστικά στο πεδίο της ψυχοθεραπείας έχουν περάσει στη καθημερινή γλώσσα όπως «τραύμα», «τοξικότητα», «gaslighting», «attachment issues».

Η εξοικείωση με την ψυχολογική ορολογία είναι, αναμφίβολα, ένα σημάδι πολιτισμικής εξέλιξης. Ωστόσο, η χρήση αυτής της γλώσσας δεν είναι πάντα ουδέτερη. Σε πολλές περιπτώσεις, οι ψυχολογικοί όροι δεν λειτουργούν ως εργαλεία κατανόησης, αλλά ως τρόποι ερμηνευτικής αποφυγής. Δηλαδή, αντί να βοηθούν το άτομο να εμβαθύνει στη δική του συμμετοχή σε μια κατάσταση, προσφέρουν μια έτοιμη εξήγηση που βολεύει . Για παράδειγμα, η φράση «έχω αποφευκτικό δεσμό» μπορεί να είναι μια χρήσιμη αναγνώριση ενός μοτίβου. Μπορεί όμως και να λειτουργήσει ως ένας έμμεσος τρόπος να ειπωθεί: «έτσι είμαι, δεν αλλάζει εύκολα».

Αντίστοιχα, η χρήση όρων όπως «με έκανε gaslight» ενδέχεται να αποτυπώνει μια πραγματική εμπειρία χειραγώγησης, αλλά σε άλλες περιπτώσεις να χρησιμοποιείται για να αποφευχθεί η πιο σύνθετη διερεύνηση μιας σύγκρουσης. Αυτό το φαινόμενο δεν είναι απαραίτητα συνειδητό. Από ψυχολογική σκοπιά, φαίνεται να συνδέεται με την ανθρώπινη ανάγκη για μείωση της εσωτερικής έντασης. Η αβεβαιότητα, η ασάφεια και η προσωπική ευθύνη είναι ψυχικά απαιτητικές καταστάσεις. Η τοποθέτηση μιας ετικέτας λειτουργεί ως ένας τρόπος να οργανωθεί η εμπειρία και να περιοριστεί το άγχος που τη συνοδεύει.

Παράλληλα, η ψυχολογική ορολογία συχνά εμπεριέχει και μια ηθική διάσταση. Δεν περιγράφει απλώς τι συνέβη, αλλά υπονοεί ποιος είχε δίκιο και ποιος άδικο. Έτσι, η χρήση της μπορεί να λειτουργήσει και ως ένας τρόπος αυτοδικαίωσης ή τοποθέτησης του εαυτού σε έναν πιο “ασφαλή” ρόλο.

Το κρίσιμο σημείο, ωστόσο, δεν είναι η χρήση των όρων καθαυτή, αλλά το πού σταματά η διαδικασία κατανόησης. Όταν η επίγνωση περιορίζεται στην ταμπέλα, τότε η ψυχολογική γνώση παύει να είναι εργαλείο ανάπτυξης και γίνεται μηχανισμός στασιμότητας. Η ώριμη ψυχολογική στάση δεν αρνείται τα μοτίβα ούτε τα απλοποιεί. Αντίθετα, τα αναγνωρίζει ως αφετηρία. Η διαφορά βρίσκεται στη συνέχεια αφού η αναγνώριση οδηγήσει σε διερεύνηση, ανάληψη ευθύνης και αλλαγή, τότε η ψυχολογική γλώσσα επιτελεί τον σκοπό της. Αν, όμως, λειτουργήσει ως τελική εξήγηση, τότε μετατρέπεται σε ένα κομψό άλλοθι.

Σε μια εποχή όπου η ψυχολογία έχει γίνει μέρος της καθημερινής αφήγησης, ίσως το πιο ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι ποιον όρο θα χρησιμοποιήσουμε, αλλά αν είμαστε διατεθειμένοι να πάμε πέρα από αυτόν. Εκεί, άλλωστε, ξεκινά η πραγματική αυτογνωσία.

Kαραλάνα Χρύσα, Ψυχολόγος,

Ιατρική Ψυχολογία, Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία,

Συντονίστρια ΕΞελίσσω, Αντιπρόεδρος Red-y